ظهور؛ مقصدی که با عافیت طلبی به آن نمی رسیم

به قلم حجت الاسلام والمسلمین رحیم کارگر مدیر مرکز آینده پژوهی موعودگرایان جهانی

آینده در منطق آینده پژوهی، بخشی از آینده تحت تأثیر انتخاب ها و کنش های امروز ما و یا عدم کنش گری و انفعال ما شکل می گیرد.

از این منظر، ظهور را نیز می توان نه تنها به عنوان یک رخداد موعود، بلکه به عنوان افقی تاریخی و تمدنی برای تحقق عدالت و حاکمیت حق مورد مطالعه قرار داد. قرآن در آیه 7 سوره محمد با تأکید بر کنش و آمادگی می فرماید: «إِن تَنصُرُوا اللَّهَ یَنصُرْکُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ»؛ بنابراین مسئله انتظار، در کنار ایمان به وعده الهی، با این پرسش راهبردی نیز پیوند می خورد که جامعه امروز چه ظرفیت هایی را برای مواجهه با آن آینده می سازد و چه عواملی این ظرفیت را فرسوده می کنند؟

از منظر سیاسی و اجتماعی، آینده ظهور نمی تواند از وضعیت انسان، جامعه، عدالت، اعتماد، مشارکت، انسجام و قدرت حل مسئله امروز جدا باشد.

هر جامعه ای با انتخاب های اخلاقی، فرهنگی و سیاسی خود، بخشی از ظرفیت آینده اش را می سازد یا از میان می برد. ازاین رو، مطالعه انتظار نیازمند نگاهی آینده پژوهانه است؛ نگاهی که علاوه بر شناخت آینده، پیشران های شکل دهنده به آن، موانع و عوامل فرساینده ظرفیت تاریخی، نقاط مداخله و الزامات آینده سازی را نیز بررسی کند.

بر این اساس، پرسش اصلی این یادداشت آن است که چه فرآیند هایی جامعه منتظر را از درون فرسوده می کنند و در مقابل، چه ظرفیت هایی می توانند آن را برای حرکت به سوی آینده مطلوب و تحقق آرمان های ظهور آماده سازند.

در این مسیر، چهار زنجیره می توانند ظرفیت تاریخی جامعه را فرسوده کنند. بی بصیرتی با ضعف معرفت آغاز می شود، به خطای تشخیص و تصمیم نادرست می انجامد و در صورت تداوم ناکامی، ناامیدی و انفعال را به دنبال می آورد.

عافیت طلبی نیز با گریز از هزینه و مسئولیت، مشارکت را کاهش می دهد، بار جامعه را بر دوش نیرو های فعال می گذارد و سرانجام توان جمعی را فرسوده می کند.

امیرالمؤمنین(ع) در خطبه 27 نهج البلاغه، ترک مسئولیت و جهاد را زمینه ساز غلبه دشمن و ذلت جامعه می داند: «فَمَنْ تَرَکَهُ رَغْبَةً عَنْهُ أَلْبَسَهُ اللهُ ثَوْبَ الذُّلِّ.»

این هشداری است که می توان آن را در سطح عام تر، نسبت به پیامد های اجتماعی بی عملی و مسئولیت گریزی نیز فهم کرد.

تفرقه نیز با گروه گرایی و تعارض داخلی، اعتماد و همکاری را کاهش می دهد و توان جامعه برای حل مسائل مشترک را از میان می برد.

قرآن به صراحت در آیه 46 سوره انفال هشدار می دهد: «وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِیحُکُمْ؛ نزاع نکنید که سست می شوید و قدرتتان از میان می رود.»

بنابراین وحدت فقط یک فضیلت اخلاقی نیست؛ یک ظرفیت راهبردی برای آینده سازی است.

در سوی دیگر، دنیاطلبی و منفعت گرایی می تواند به فساد، تبعیض و کاهش عدالت بینجامد و با فرسایش اعتماد عمومی، مشارکت اجتماعی را تضعیف کند.

قرآن در آیه 8 سوره مائده عدالت را حتی در شرایط دشمنی ضروری می داند: «اعْدلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَی.»

جامعه ای که عدالت را فرسوده کند، در حقیقت بخشی از سرمایه اجتماعی و توان آینده سازی خود را نیز از دست می دهد.

در برابر این چهار زنجیره فرساینده، چهار ظرفیت اساسی قرار دارد. بصیرت، مسئولیت، وحدت و عدالت.

بصیرت، تشخیص درست را ممکن می کند؛ مسئولیت، جامعه را از انفعال خارج می سازد؛ وحدت، ظرفیت های پراکنده را به قدرت جمعی تبدیل می کند؛ و عدالت، اعتماد و مشارکت را تقویت می سازد.

حاصل این چرخه می تواند افزایش اعتماد، مشارکت، قدرت حل مسئله و ظرفیت سازی تاریخی باشد.

از این منظر، انتظار یک وضعیت صرفاً ذهنی یا عاطفی نیست؛ یک فرایند فعال انسان سازی و جامعه سازی است.

جامعه منتظر باید از امروز خود را برای آینده ای که انتظارش را می کشد آماده کند، معرفت و بصیرت خود را افزایش دهد، مسئولیت بپذیرد، از عافیت طلبی فاصله بگیرد، اختلافات فرساینده را مهار کند، عدالت را تقویت کند و ظرفیت حل مسائل خود را ارتقا دهد.

جامعه ای که امروز در بصیرت، مسئولیت، وحدت و عدالت ضعیف باشد، نمی تواند صرفاً با آرزوی آینده ای بزرگ، به آن آینده برسد.

انتهای پیام